Diagnoza kluczowych problemów systemowych rynku książki

Przekazaliśmy sejmowej Komisji Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu dokument zawierający diagnozę kluczowych problemów systemowych i rekomendacje, które – w naszej ocenie – powinny zostać uwzględnione w planowanej Ustawie o ochronie rynku książki oraz towarzyszących jej regulacjach.

Dokument opracowaliśmy wspólnie z innymi organizacjami zrzeszających twórczynie i twórców literatury oraz ilustracji: Stowarzyszeniem Pisarzy Polskich, Stowarzyszeniem Tłumaczy Literatury, Związkiem Literatów Polskich oraz Stowarzyszeniem Polskich Ilustratorek i Ilustratorów.

Tu przedstawiamy najważniejsze wnioski i rekomendacje, a w załączniku znajdziecie cały dokument, który przekazaliśmy przewodniczącemu sejmowej Komisji Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu, Piotrowi Adamowiczowi. Zwróciliśmy się z prośbą o przekazanie diagnozy wszystkim członkom i członkiniom Komisji oraz szerokiemu gronu osób zainteresowanych rynkiem książki w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Instytucie Książki oraz Narodowym Centrum Kultury.

Najistotniejsze problemy rynku książki, które wskazujemy w dokumencie

Słaba pozycja twórców wobec rynku

Autorzy, tłumacze i ilustratorzy funkcjonują bez realnej ochrony, w
warunkach silnej asymetrii wobec wydawców i dystrybutorów. Otrzymują bardzo niskie wynagrodzenia, często niepozwalające na utrzymanie, a większość z nich nie osiąga dochodów na poziomie płacy minimalnej. Polscy autorzy bywają wynagradzani gorzej od zagranicznych.

Brak przejrzystości sprzedaży i nakładów

Twórcy nie mają dostępu do rzetelnych danych o sprzedaży swoich książek. System raportowania praktycznie nie istnieje, co uniemożliwia kontrolę wynagrodzeń i sprzyja nadużyciom. Rynek jest nieprzejrzysty, a czytelnicy mogą być poddawani manipulacjom.

Piractwo i nieuregulowane wykorzystanie przez AI

Utwory są masowo wykorzystywane bez zgody autorów – zarówno w obiegu pirackim, jak i przy trenowaniu modeli AI. Obowiązujące przepisy są przestarzałe i nieskuteczne.

Niewystarczające wsparcie instytucjonalne

Brakuje systemowych rozwiązań wspierających twórców. Dostępne mechanizmy finansowania są ograniczone, niespójne i często nie uwzględniają realnej sytuacji ekonomicznej autorów. Istnieje jednak sprawdzone rozwiązanie, jakim byłby Polski Fundusz Literatury, czyli tzw. PISF dla literatury.

Słabnąca infrastruktura czytelnicza

Kurczy się sieć księgarń, system dystrybucji jest niewydolny, a poziom wsparcia dla bibliotek i czytelnictwa jest nierówny i niewystarczający.

Nieaktualny system opłat od czystych nośników

Obowiązujące regulacje nie nadążają za technologią – nie obejmują
nowoczesnych urządzeń, przez co twórcy nie otrzymują należnych
rekompensat za korzystanie z ich utworów.

Komisja Prawna Unii Literackiej. Jak działa?

W Unii Literackiej pomoc prawną dla naszych członków świadczymy właściwie od początku. W 2025 roku powołaliśmy Komisję Prawną. Należy do niej pięcioro prawników, którzy pro bono pełnią miesięczne dyżury. W 2025 roku z ich skorzystało prawie sto osób, a więc co trzecia z Was. To pokazuje, jak duże są potrzeby w tym zakresie.

Porady prawne przeznaczone są tylko dla osób należących do Unii Literackiej, mają charakter informacyjny i edukacyjny, a obejmują w szczególności:

– udzielanie ustnych lub – wyjątkowo – pisemnych informacji o obowiązującym stanie prawnym, zwłaszcza w zakresie prawa autorskiego i tematyki pokrewnej;

– wyjaśnianie podstawowych praw i obowiązków klientów, zwłaszcza w zakresie umów wydawniczych;

– wskazywanie możliwych kierunków działania w przedstawionej sprawie;

– ogólne wskazówki dotyczące negocjacji i rozstrzygania sporów.

Ważne: Prawnicy pracują dla nas pro bono, ale w zamian za udzielenie Wam porady  każdorazowo prosimy o przekazanie na rzecz naszego stowarzyszenia cegiełki drogą przelewu bankowego na to samo konto, na które wpłacane są składki członkowskie – 09 1140 2004 0000 3002 8350 9085 z adnotacją „cegiełka prawna”.

Mamy stały adres kontaktowy: komisja.prawna@unialiteracka.pl

Zatem:

jeśli macie umowę do przeczytania,

jeśli coś Was niepokoi w propozycjach wydawcy,

jeśli chcecie zapytać, czy dany zapis jest standardowym zapisem,czy pułapką,

albo jeśli po prostu chcecie się dowiedzieć, co w danej sytuacji można zrobić,

– napiszcie.

Czasem jedna rozmowa pozwala poprawić umowę, czy konkretną sytuację. Komisja Prawna jest po to, żebyście nie zostawali z tym sami.

W załączniku znajdziecie zasady działania Komisji Prawnej Unii Literackiej.

Poratnik, czyli poratuj prawa do książki

Prawniczki dr Iga Bałos i radca prawny dr Katarzyna Jasińska przygotowały Poratnik antytorrentowy – niezbędny w dobie nielegalnego udostępniania książek w internecie. Pomoże Wam uratować prawa do książki przed piratami.

Piratowanie literatury jest jedną z głównych patologii polskiego rynku książki. Zespół ds. Pola Literackiego przy Ministrze Kultury pracuje nad rozwiązaniami systemowymi, na razie jednak autorzy lub wydawcy muszą przypadki łamania prawa zgłaszać sami.

W Poratniku znajdziecie wyjaśnienie kwestii prawnych dotyczących i wzór pisma wzywającego do zaprzestania łamania praw.

Przygotowanie opinii i dokumentów zostało – podobnie jak wcześniejszych dwóch Poratników autorstwa dr Igi Bałos i dr Katarzyny Jasińskiej  – sfinansowane przez Stowarzyszenie Autorów ZAiKS. Serdecznie za to dziękujemy.

Poratnik, czyli poratuj swoje wynagrodzenie

Prawniczki dr Iga Bałos i radca prawny dr Katarzyna Jasińska przygotowały Poratnik, który pomoże Wam uratować wynagrodzenie przed podpisaniem umowy z wydawcą. W dokumentach znajdziecie porady dotyczące postanowień związanych z ustalaniem wysokości i zapłatą wynagrodzenia z tytułu udzielania licencji lub przeniesienia praw na wydawcę, a także sposoby, jak weryfikować wysokość należnego wynagrodzenia. Przygotowanie opinii i dokumentów zostało sfinansowane przez Stowarzyszenie Autorów ZAiKS.

Konwencja Krakowska

Dokument, stworzony pod egidą Krakowskiego Biura Festiwalowego i Krakowa, Miasta Literatury UNESCO, wypracowany został ze strony pisarzy przez Unię Literacką, ze strony tłumaczy – przez Stowarzyszenie Tłumaczy Literatury, ze strony wydawców – przez nieformalną grupę pod przewodnictwem Magdaleny Dębowskiej z Wydawnictwa Karakter.

Raport „Analiza zarobków pisarskich w latach 2017-2021” Katarzyny Boni

Wiosną 2022 roku nasza koleżanka Katarzyna Boni zgodziła się przeprowadzić badanie, dotyczące zarobków w naszej branży na podstawie podpisywanych umów. Stworzyła zanonimizowaną ankietę, w której wzięło udział 41 osób (członkiń i członków UL), przesyłając dane na temat 103 umów, a następnie opracowała dane i ujęła je w formę raportu.

Jest to, o ile nam wiadomo, pierwsze takie badanie na polskim rynku książki. Wprawdzie – ze względu niewielką próbę – ma stosunkowo skromny zakres, pozwala jednak przyjrzeć się wielu kwestiom: typom umów, stosunkowi do praw zależnych (przekłady i adaptacje), długościom licencji, wysokościom zaliczek, korelacją między uzyskanymi kwotami a płcią piszących czy gatunkami literackimi. I nie są to wnioski optymistyczne.

Katarzynie Boni dziękujemy za ogromną pracę, włożoną w ten projekt. I mamy nadzieję, że te prekursorskie badania staną się przyczynkiem do dyskusji o warunkach pracy w naszej branży.

Zapomogi dla twórczyń i twórców literatury

W marcu 2020 roku Unia Literacka ogłosiła na Zrzutka.pl zbiórkę na pomoc tym autorkom i autorom, którzy w wyniku pandemii COVID-19 znaleźli się w ciężkiej sytuacji materialnej. Kolejne pieniądze na fundusz zapomogowy spłynęły dzięki aukcjom zorganizowanym przez członków UL (wspólnie z Allegro i BookTargiem).

Powołaliśmy komisję socjalną, w której obok reprezentantek Unii (Sylwia Chutnik, przewodnicząca, Julia Fiedorczuk, Joanna Olech) zasiadają Paulina Małochleb i Izabella Kaluta, podówczas przedstawicielki współpracujących z nami dwóch fundacji polskich noblistek: Fundacji im. Wisławy Szymborskiej i Fundacji Olgi Tokarczuk.

Jako że fundusze pozostały również po zakończeniu pandemii, wszyscy polscy autorzy i autorki (niezależnie od tego, czy należą do stowarzyszeń pisarskich), którzy znaleźli się w dramatycznej sytuacji finansowej, mogą składać on-line wnioski o zapomogę. W przypadku otrzymania zapomogi kolejny wniosek wolno złożyć po upływie roku. Regulamin przyznawania zapomóg i wniosek do wypełnienia znajdą Państwo poniżej.

Naruszanie własności intelektualnej twórców non-fiction: poradnik

Unia Literacka od dłuższego już czasu otrzymuje sygnały od swoich członkiń i członków, zajmujących się reportażem i szeroko pojętą literaturą non-fiction, że istnieje poważny problem z ochroną ich pracy. Najbardziej jaskrawe przykłady to oczywiście adaptacje filmowe, korzystające bezumownie z książek biograficznych, ale to sprawy raczej rzadkie. Natomiast zupełnie powszechne jest korzystanie z książek przez podkasterów, co szczególnie widać w nadzwyczaj popularnych podkastach o prawdziwych zbrodniach z przeszłości. Nazwiska ludzi, którzy spędzili miesiące, a czasem lata, na kwerendy archiwalne i biblioteczne, są pomijane milczeniem, a ich praca jest bezpardonowo wykorzystywana.

Zamówiliśmy więc u dr Igi Bałos, specjalistki od prawa własności intelektualnej, i radczyni prawnej dr Katarzyny Jasińskiej ekspertyzę, która w przystępny sposób wyjaśnia reportażystom, kiedy dochodzi do złamania ich praw oraz jak o nie walczyć – wraz z modelowym wnioskiem o zaprzestanie naruszeń, który każdy z twórców może wypełnić i wysłać do osoby dopuszczającej się takich praktyk.

Dodajmy, że prace nad dokumentem zostały sfinansowane przez Stowarzyszenie Autorów ZAiKS.

Umowy modelowe

Dzięki Krakowskiemu Biuru Festiwalowemu na Kongresie Książki w roku 2020 ogłoszono cztery umowy modelowe, rekomendowane twórczyniom i twórcom literatury. Są to: umowa na książkę, umowa na artykuł (do portalu lub pisma), umowa na spotkanie autorskie i umowa na adaptację teatralną. Sporządził je dr Michał Markiewicz z kancelarii Markiewicz i Sroczyński, której współzałożyciel, prof. Ryszard Markiewicz, jest znawcą polskiego i unijnego prawa autorskiego i jednym z twórców obowiązującej dziś ustawy o prawie autorskim.

Zachęcamy do korzystania z tych wzorców umów w negocjacjach.